İstanbul gibi "taşı toprağı altın" Bursa'da nüfus 2.5 milyona dayandı. Önümüzdeki yıl bu rakam da aşılacak.

"...Nitekim yeşil ve sudan ibaret" diye tanımlamış Evliya Çelebi Bursa'yı... Türkiye'nin ilk OSB'sine 1963'te sahip olduktan sonra  tekstil ve otomotiv sektörünün kalbinin attığı Bursa'da nüfus artış oranı Türkiye ortalaması üzerinde oldu, nüfusuna her yıl bir Çanakkale eklendi.
CAZİBE MERKEZİ
YILLIK 10 milyar doları aşan ihracatıyla Türkiye ekonomisine katma değer sağlayan dört kentten biri olan Bursa, çekim kuvveti ve cazibe merkezi olma özelliğini sürdürüyor. TÜİK projeksiyonlarına göre, Bursa nüfusu 2.5 milyona dayandı, önümüzdeki yıl şubat ayında bu rakam da aşılacak.
Nüfus artışında Bursa başı çekti
Nüfusu bu yılın ortasında 2 milyon 466 bin, gelecek yılın şubat ayında ise 2,5 milyonu bulacak olan Bursa, tarihin her döneminde çekim merkezi oldu.
Bursa'nın gelişmiş bir kent olarak anılması, Hz. İsa'dan önceki (İÖ) yıllara kadar dayanıyor. İÖ. II ve III yüzyılda Kral Prusias I tarafından kurulan ve Prusa adı verilen Bursa'nın nüfusu, o dönemde yazılı hale getirilmediği için sağlıklı bilgilere ulaşmak mümkün değil.
Ancak fetihten sonra Müslüman doğunun hemen her yerinden gelen göçlerle hızlı bir nüfus artışı olduğu yazılı kaynaklarda yer alıyor. Kaynaklara göre; 1521-1530 yılları arasında Bursa'da hane halkı sayısı 6 bin 351. 1571-1580 arasında bu sayı 12 bin 852'ye çıkıyor. Ömer Lütfi Barkan'a göre Bursa nüfusu o yıllarda 34 bin 930. Yine o yıllarda Bursa'nın İstanbul'dan sonra doğunun en büyük kenti olduğu vurgulanıyor. 1573-1574 yılları arasında Bursa nüfusunun 65 bine çıktığı da tarihi kaynaklarda yer alıyor.

Yıllara göre tahmini
Bursa nüfusu (19.yy-20.yy)

Yıllar  Tahmini Nüfus
1520-1530 34.930
1573-1574 64.000
1830-1840 70.000
1831 60.000
1844 100.000 (*)
1863 70.000
1875 35.709
1885 33.674
1890 76.303
1892 76.704
1906 61.451
1912 80.000
1918 65.577
1927 61.451
Kaynak: Cem Behar, Osmanlı İmparatorluğu'nun ve Türkiye'nin Nüfusu, DİE, 2003
* Bazı kaynaklarda bu rakam 50.000 olarak belirtilmektedir.
DÜZENLİ NÜFUS SAYIMI
Bursa'da Osmanlı döneminin ilk nüfus sayımı 1831'de yapıldı ve kent merkezinde 32 bin kişinin yaşadığı belgelendi. Ancak bu sayımda sadece erkekler sayıldığı için sağlıklı olmadığını hemen söylemek gerek.
Aynı kaynakta 1844 sayımına göre Bursa nüfusunun 100 bin olduğu tahmin edilmektedir. O dönemde Bursa'da 10 bin 552 İslam, 2 bin 159 Rum, 627 Yahudi, 2 bin 800 Ermeni olmak üzere toplam 16 bin 138 vergi yükümlüsü erkek yaşadığı kaynaklarda yer aldı.
Bireylerin sayılmaya başlandığı 1875 sayımında Bursa merkezinde 22 bin 826 İslam ve 12 bin 883 gayrimüslim olmak üzere 35 bin 709 kişinin yaşadığı yine aynı kaynaklardaki veriler olarak göze çarpıyor.
Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde Balkanlar ve Kafkasya'dan yoğunlaşan göçler dolayısıyla gerek ilin genel, gerekse kentsel nüfusunda hızlı artışlar oldu.
Bu dönemde Kafkasya ve Kuzeydoğu Anadolu'dan göç edenler, kentin doğu yakasına yerleşti. Bu zorunlu göçlerden sonra 1892 tarihinde yapılan sayımda Bursa nüfusu 76 bin 704 olarak belirtiliyor..
1911-1912 Balkan savaşları sonrasındaki göçlerin ardından nüfusun ne kadar arttığı ya da azaldığı yönünde kesin bilgiler yok. Ancak Cumhuriyet sonrası sağlıklı verileri bulmak mümkün.
BALKAN SAVAŞI VE GÖÇ
1892 sayımına göre 76 bin 704 olan Bursa kent nüfusu, savaş ve iç göçler nedeniyle 1906'da yüzde 1.3 oranında gerileyerek 66 bin 151 olmuş, Cumhuriyet sonrası 1927'de yapılan ilk nüfus sayımında ise kent nüfusu yüzde 7,10 gerileme ile 61 bin 451'e düşmüştür. Osmanlı'dan Cumhuriyete Bursa nüfusundaki azalmada, özellikle Kurtuluş Savaşı sonrası gayrimüslimlerin göç etmelerinin etkili olduğu ifade ediliyor.

Bursa nüfusunun gelişimi

Yıllar  Merkez Nüfus Toplam Nüfus
1927 61.451 399.942
1935 72.187 442.760
1940 77.598 461.648
1945 85.919 491.899
1950 103.812 545.919
1955 128.875 598.898
1960 153.886 693.894
1965 211.644 755.504
1970 275.953 47.884
1975 346.103 61.639
1980 445.113 1.148.492
1985 612.510 1.324.015
1990 834.576 1.603.137
1997 1.070.336 1.958.529
2000 1.194.687 2.125.137
2002 1.338.586 2.150.889
* Kaynak: Bursa Ekonomik ve Sosyal Göstergeler, (2001)
* Yılmaz Akkılıç, Prusa'dan Bursa'ya bir Kentin Tarihsel Serüveni.
ARTIŞ HIZI
Doğal kaynakları zengin olan Bursa, otomobil ve tekstil sektörlerinin güçlenmesiyle birlikte nüfusunu da kontrol edemez hale geldi. Bursa'ya gerek yurtiçi gerekse yurtdışından göçü hızlandıran sanayileşmenin ardından, kentin yıllık nüfus artış hızı yüzde 34,67 ile Türkiye'nin yüzde 26,81 olan yıllık nüfus artış hızını solladı. En fazla göçü; yurtdışında Bulgaristan, yurtiçinden ise Erzurum'dan alan Bursa'da yaşayanların yüzde 53,7'si, 0-29 yaş grubu içinde kalan gençlerden oluşmaktadır.

Bursa yıllık nüfus artış hızı

Yıllar Nüfus Artış Hızı (yüzde)
1927-1935 12,71
1935-40 8,35
1940-45 12,69
1945-50 20,84
1950-55 18,52
1955-60 29,45
1960-65 17,01
1965-70 23,07
1970-75 25,18
1975-80 35,51
1980-85 28,44
1985-90 38,26
1990-00 28,62*
* Armutlu Bursa'dan ayrılarak Yalova'ya bağlandığı için oran farklılaşmıştır.
KENTLİLEŞME ARTTI
1927 yılında Bursa'da yaşayan kentli nüfus oranı yüzde 28.6 iken, 1960'tan itibaren hızlı bir artış yaşanmış ve 2000 yılında kentte yaşayanların oranı yüzde 76.8'e yükselmiştir.Bursa kent ve köy nüfusunun yıllara göre dağılımı
BURSA'YA GÖÇLER
Bursa nüfus yapısı incelendiğinde yaşayanların büyük kısmı, göçmendir. İlk olarak 1880'li yıllarda Rumeli ve Kafkasya'dan gelen göçmenler, daha sonra Balkanlar’dan gelenler ve Kurtuluş Savaşı sonrası bölgeyi terk etmek zorunda kalan Rum ve Ermeniler’in yerine gelen Yunanistan'dan gelenler Bursa'ya yerleşmişlerdir.
OSMANLI RUS SAVAŞLARI
1771-1788-1792 Osmanlı-Rus-Avusturya Savaşları süresince ve sonrasında 400 bin göçmenin, 1854-1856 yılları arasında yapılan Kırım Savaşı'ndan sonra Samsun Limanı yoluyla yaklaşık 600 bin göçmenin, 1912-1913 Balkan Savaşı sırasında 117 bin 352 göçmenin, 1914-1915-1. Dünya Savaşı sırasında da yaklaşık 120 bin 556 göçmenin Anadolu'ya geldiği tahmin edilmektedir. 1. Dünya Savaşı’na kadar Kafkasya'dan, Balkanlar’dan ve Ege adalarından Anadolu'ya gelen göçmenlerin sayısı bir milyonun üstündedir.
Başta İstanbul olmak üzere Rumeli'deki kent, kasaba ve köylere doğru göç etmeye başlayan, özellikle Amasya, Tokat, Sivas, Çankırı, Adana, Aydın, İçel, Adapazarı ve İzmit çevresine yerleştirilen göçmenlerin bir bölümü de Bursa'ya yerleşmişlerdir.
HÜRRİYET SEMTİNİN DOĞUŞU
Osmanlı Devleti, 1877 yılına kadar gelen göçmenlerden yüksek memur, ilmiye sınıfı mensubu veya zanaatları ancak kentlerde yapılabilenlere kentlerde yerleşme izni vermiştir. Ancak göçmenlerin sayısının artması sonucu birçok kunduracı, marangoz, berber ve benzeri küçük esnaf ile kent hayatına ve ticarete alışmış olan çok sayıdaki göçmen yerleştirildikleri köy ve kasabalara uyum sağlayamadıkları için kentlere göç etmek zorunda kalmışlardır. Ayrıca özellikle kırsal kesimdeki yerli halkın tepkisinin giderek büyümesi, devleti 1878 yılında yeni bir karar alma gereği ile karşı karşıya bırakmış ve yayınlanan bir talimatla göçmenlerin kentlerin çevresine yerleşmelerine izin verilmiştir. Bu karardan sonra Anadolu kentlerinde kısa bir süre içinde göçmen mahallesi olgusu ortaya çıkmıştır. Ankara'daki Boşnak, Eskişehir'deki Tatar mahalleleri, Bursa'daki Hürriyet ve göçmen konut bölgeleri bu gelişmenin en iyi örnekleridir.
CUMHURİYET DÖNEMİ
Cumhuriyet döneminin en önemli ve en yoğun göç hareketi 1922 yılında imzalanan Lozan Anlaşması hükümleri uyarınca gerçekleştirilen Türk-Yunan halkları değişimidir. Bu değişim sonucu 100 bin Türkiyeli Rum, Yunanistan'a gitmiş, yaklaşık 100 bin aileye mensup 400 bin Türk de Anadolu'ya göç etmiştir. Bunların bir kısmı Bursa'ya yerleşmiştir.
Cumhuriyetin kurulmasını izleyen yıllarda Anadolu'ya ikinci büyük göç dalgası Bulgaristan'dan gelmiştir. Bulgaristan'dan göçler aralıklarla 1989 yılına kadar sürmüştür.
Cumhuriyet döneminde ülkeye gelen toplam göçmenlerin yüzde 48'ini oluşturan 790 bin 717 Bulgaristan göçmeninin son göç hareketi, 1989 yılında Türk kökenli Müslüman Bulgar vatandaşlarının, Bulgar hükümeti tarafından Türkiye'ye göçe zorlanmaları ile başlatılmıştır. Bu dönemde 64 bin 295 aileye mensup 226 bin 863 kişi serbest göçmen olarak Türkiye'ye gelmiştir. Bu tarihten itibaren 1995 yılına kadar da aralıklı olarak gelen serbest göçmenlerin sayısı 27 bin 224 ailede 73 bin 957 kişiye ulaşmıştır.  Bulgaristan ve Yugoslavya'dan gelen on binlerce göçmen de Bursa'ya yerleşmişlerdir.
1950-1960 DÖNEMİ
1950-60 döneminde Türkiye'ye Bulgaristan'dan göç eden 25 bin 583 çiftçi ailesinden 2 bin 185 aile ile 1.356 zanaatkar aile, Bursa'ya yerleştirilmiş, 1989 yılında Bulgaristan'dan gelen göçmenlerin aileleriyle birleştirilmeleri ve akraba ya da komşuların yoğun olduğu yerlere yerleştirilmeleri; beraberinde 1970li yılların ardından da diğer illerden gelen insanlarla birlikte Bursa nüfusu hızla artmıştır.
Özellikle 1980'den beri yoğun göçmen akımına uğrayan Bursa'da yurtdışından gelenler içinde öncelikli sırayı Bulgaristan'dan gelenler oluşturmaktadır.
İÇ GÖÇ
Doğum yerine göre nüfusu incelediğimizde; toplam nüfusun yüzde 57,50'sini Bursa'da doğanlar, yüzde 42,50'sini diğer illerden gelenler ve yurdışında doğanlar oluşturmaktadır.
Bursa ilinde yaşayıp doğum yeri başka il olanların illere göre dağılımında ilk sırayı Erzurum almaktadır. Karadeniz bölgesinden göç alan iller arasında Bursa yine başı çekmektedir.

Bursa'nın göç aldığı iller
Erzurum 68.608
Artvin 41.943
Samsun 38.093
Trabzon 30.457
Muş 29.752
Balıkesir 29.429
İstanbul 28.282
* Kaynak: 1985-Bursa Ekonomik ve Sosyal Göstergeler, Bursa Valiliği.